خواهد رسيد . و كوهها امان‌اند از بهر زمين و چون كوهها و پراكنده و پراكنده شوند اهل زمين را آنچه وعده شده‌اند خواهد رسيد . » و عطاء از ابن عباس و سلمة بن اكوع از پيامبر ( ص ) نقل كرده‌اند و همچنين عبد الله بن مبارك از محمد بن سوقه از على بن ابى طلحة از پيامبر ( ص ) نقل كرده است كه گفت : « قيام قيامت جز بر شريران از مردم نخواهد بود ، آنان كه همچون جانوران بر يك ديگر ، در ميانهء طريق ، برمىجهند . » يعنى مانند ايشان‌اند اگر آنان را از طريق بر كنار وادارى [ 1 ] و ابو العاليه خبر داد كه قيام قيامت نخواهد بود مگر آنگاه كه ابليس در راهها و بازارها راه برود و بگويد : حديث كرد مرا فلان از پيامبر ( ص ) به چنين و چنان . و بعضى از اهل تفسير گفته‌اند كه « در حم عسق ، حاء حرب ( جنگ ) است و ميم ملك بنى اميه است و عين فرمانروايى عباسيان است و سين ملك سفيانيّه است . » و از اين فتنه‌ها كه برشمرديم بعضى سپرى شده است و گذشته و بعضى در آينده خواهد بود . در ياد كرد خروج ترك حديث كرد ما را يعقوب بن يوسف ، گفت حديث كرد ما را ابو العباس سراج از قتيبة بن يعقوب بن عبد الرحمن اسكندرى از سهيل از ابو صالح از پدرش از ابو هريره كه پيامبر ( ص ) گفت : قيام قيامت نخواهد بود مگر آنگاه كه مسلمانان با تركان پيكار كنند ، قومى كه چهره‌هاشان همچون سپرهاى فرو كوفته است با چشمهاى تنگ و بينيهاى پهن كه جامه‌هاى مويين به تن دارند و در موى راه مىروند . و از ابن عباس ( رض ) روايت شده است كه گفت : « [ خلافت ] در فرزندان من خواهد بود تا آنگاه كه بر عزّت ايشان چيره شوند صاحبان چهره‌هاى سرخ همچون سپرهاى فرو كوفته . » و مردم در تأويل اين خبر اختلاف كرده‌اند . بعضى برآنند كه نابودى فرمانروايى بنى هاشم بر دست تركان مسلمان است و ديگرانى برآنند كه بر دست تركان كافر است كه آن را از تركان مسلمان خواهند گرفت و گروهى گفته‌اند : منظور اهل چين كافر است كه آن را از اقاليم چيره خواهند شد . و خداى داناتر است . و از كسى شنيدم كه مىگفت : اينها گذشته است ، زيرا از آن روز باز كه ماكانى [ 2 ] بر بغداد فرمان‌روا گرديد ،

--> [ 1 ] افتادگى متن . گويا تفسيرى است از حديث كه به صورت ناقص نقل شده است . براى اصل حديث رجوع شود به : كنز العمال ، برهان فورى ، ج 14 ، ص 246 . [ 2 ] منظور ماكان كاكى است . رك : تاريخ ابن اثير ، ج 8 ، ص 190 .